پاراگراف" نقد و یادداشت

کشتمش، جنازه اینجاست. خون شتک زده روی خاک. ملافه پیچ افتاده زمین، اینجا، تکان نمی­خورد، صورتش زیر ملافه است. چند دقیقه بعد این جا پر می­شود از سرگرد، سرباز، سرهنگ، همه هاج واج.  شاید صدای گلوله تا زاغه بعدی رسیده، تا پادگان هم رسیده. همه شنیده­اند حتماً. تقصیر خودت بود. نباید این کار را می­کردی. می­شنوی؟ نباید این کار را می­کردی. گفته بودم من چیزی ببینم توی تاریکی، گفته بودم بهش فرصت نمی­دهم. حتی اگر جن باشد. آنوقت بهم خندیدید. گفتید گلوله به جن؟ گفتم حالا خود دانید، من چیزی ببینم می­زنم. می­شنوی؟ گفته بودم یا نه؟ ماشه را که چکاندم پرت شد. با ترس ولرز آمدم رسیدم بالا سرش، خون از ملافه زده بود بیرون. ملافه چسیبده به تنش، تکان نمی­خورد. پوتینهاش از زیر ملافه زده بیرون. اسلحه را انداختم زمین. برگشتم سمت زاغه را نگاه کردم. کسی آن جا ایستاده بود، لابد تو هم دیدیش؟ حالا نیست، کجا رفته؟ کی بود؟ همه جا تاریک تاریک است. ملافه را کنار نزده­ام. می­ترسم صورتش را نگاه کنم. می­ترسم بدانم زده­ام کی را کشته­ام. صدای پا می­آید. دوان­دوان. سرم برمی­گردد. سربازِ لاغری با اسلحه­ای در دست نزدیک می­شود. می­دوید، حالا که ما را دیده آرام می­آید سمتمان. نزدیک می­شود. هاج و واج نگاهم می­کند. با انگشت تو را نشان می­دهد. چشمهاش از حدقه درآمده. جنازه را نشان می­دهد. دستهاش می­لرزد. دهان گشادش باز مانده. زل زده به چشم­هام. برمی­گردد، فریاد زنان می­دود. زمین می­خورد، دوباره بلند می­شود می­دود. می­دود توی تاریکی. تاریکی گمش می­کند. لابد اولین جایی که می­رود، می­دود سمت زاغه­ی بعدی، آن­جا لامونی گرفته است، به سرباز زاغه می­گوید، ولی سرباز از حرفهاش چیزی دستگیرش نمی­شود، چیزی شنیده، صدایی؟ یا اصلاً نشنیده، سرباز که حالش کمی جا آمده همه چیز را می­گوید، بعد این به آن، همه ترسان. همه می­فهمند. یکی­یکی پیداشان می­شود. همه هاج و واج. دهان­ها باز. چشم­ها از حدقه بیرون زده. کسی باور نمی­کند. حالا ما دوتا اینجاییم، ما دوتا فقط. دستم را می­گذارم روی ملافه­ی خونی، تکان نمی­خورد، برش می­دارم. دستم خونی می­شود. جای گلوله هنوز روی ملافه پیداست. اندازه­ی کف دست. ژ3 اندازه کف دست سوراخ می­کند، کی گفت؟ وقتی خارج می­شود جایی که باز می­کند به اندازه­ایست که گربه ازش رد می­شود. کی گفت؟ یادت هست کی گفت؟ گروهبان گفت؟ یا سروان؟ نگفت نباید شلیک کرد؟ چند بار بهت ایست دادم؟ نایستادی احمق. فکر کردی نمی­زنم؟ باز هم داشتی می­آمدی. دستم را گذاشتم روی ماشه، گفتم ایست. می­آمدی. سفید­ِ سفید، ماشه را فشار دادم. صدای قرومب، بعد پرت شدی، افتادی زمین، افتادی همین­جا. وقتی بالا سرت رسیدم تکان نمی­خوردی. دو زانو نشستم روی خاک. باد بوته­ی خشکی را کنده بود می­آورد. بوته از روی جنازه رد شد آنورتر ایستاد. انگاری باد یکهو قطع شد. نمی­توانم بلند شوم. پاهام انگاری چسبیده به خاک. دستی از توی خاک انگاری پاهام را مشت کرده. سنگین شده­ام. آنقدر سنگین شده­ام که خودم را نمی­توانم بلند کنم. چند بار سعی کردم، چند بار، نشد. باد دوباره شروع کرد وزیدن، خاک را بلند کرد آورد ریخت توی چشم­هام. نشسته­ام دورتر از زاغه، جنازه را نگاه می­کنم، جنازه­ی زیر ملافه­ی سفیدِ خونی.

 یادت هست؟ هر که از زاغه برگشت گفت شب صدای گریه شنیده؟ گفتند. شنیدم. شبهاست که می­شنوم. هر چقدر هم می­روم سمت صدا، صدا دور می­شود. صدای گریه بود. شبیهِ گریه­ی نوزاد، نوزادی که انگاری شکم درد گرفته. توی قنداق، زار زار گریه می­کرد. آن هم توی بیابانی که سربازها جلوی زاغه­ها نگهبانی می­دهند. هر چه سمت صدا رفتم دور شد. دور و دورتر، آنقدر دور که ترسیدم، داشتم از زاغه دور می­شدم، ترسیدم، برگشتم جلوی زاغه. باز هر که از زاغه برگشت گفت صدا شنیده. گفتم من هم شنیده­ام. همه زدند زیر خنده. گفتند لابد جن بوده، حالا کو تا یقه­ات را بگیرد، ترسیدم. نخواستم باورم شود. گفتم من چیزی ببینم می­زنم، اسلحه را نشا­نشان دادم. همه خندیدند. قه قه زدند، گلوله به جن؟ اول صدای گریه نوزاد آمد، بعد تو پیدات شد، یکهو، هر چه ایست دادم نایستادی، زدم. فکر نمی­کردم اینقدرها هم نشانه گیریم خوب باشد. نه جیغی نه دادی، صدایی از تو در نیامد، فقط افتادی، افتادی همین جا، یعنی پرت شدی زمین، صدای پا می­آید. سرم را برمی­گردانم. سرم روی شانه­ام بند نیست. انگاری می­افتد. دو تا سربازند. یکی­شان دورتر ایستاده. توی تاریکی ایستاده. می­لرزد، آنیکی نزدیک می­شود، هاج و واج نگاهم می­کند، خشکش زده. می­گویم: «من گشتمش سرباز.»

 اشاره می­کنم به جنازه. می­خندم. نباید می­خندیدم. جنازه را نگاه می­کند. عقب­عقب می­رود، می­افتد زمین، بلند می­شود دوتایی می­دوند توی تاریکی. می­خواهم صداشان کنم. صدا از دهانم بیرون نمی­آید، تاریکی هردوشان را می­بلعد. دیگر نمی­بینمشان. دستم توی هوا مانده، دهانم می­خندد. دستم ملافه را چنگ می­زند. صورت جسد پیدا ­می­شود. صورت جسد نیست، صورت فرمانده، دستم ملافه را چنگ می­زند پرت می­کند آنورتر. هاج و واجم. ملافه را انداخته روی سرش آمده مرا ترسانده. من هم ترسیدم، ماشه را چکاندم، بعد قروب، افتادی توی خاک. دستهام برش می­گردانند. سرش یکوری می­افتد زمین، دهانش خاک را لمس می­کند. خون از کنار لب­هاش می­ریزد بیرون، صورتش خاکی ­می­شود. گلوله از پشتش بیرون آمده، کمرش را لت و پار کرده ،گربه از توی سوراخی رد شده ایستاده آنورتر از جسد، نگاه می­کند، چشم­هام را می­بندم. باز می­شوند. دهانم می­خندد. صدای خنده­ی بلندی از دهانم بیرون می­زند. دستم را می­گذارم روی دهانم. دستم خودش را پس می­کشد. آنیکی دستم به صورتم سیلی می­زند. این از کجا پیداش شد؟ شغال است، شغال، آنورتر ایستاده نگاهم می­کند. چشمهاش توی تاریکی می­درخشند، خشکش زده. انگاری همان جا خشکش کرده باشند. وسط بیابان. دورتر از زاغه. یکهو غیبش می­زند. کجا می­رود، سایه­اش توی تاریکی گم می­شود. دیگر نمی­بینمش. پاهام مرا بلند می­کنند. تعادلم را حفظ می­کنند. سرم برمی­گردد سمت اسلحه­ای که انداخته­ام زمین. پاهام می­روند سمت اسلحه. کمرم خم می­شود. دست­هام اسلحه را برمی­دارند. صدای ماشین می­آید. پاهام برنمی­گردند. به زور برشان می­گردانم. می­لرزند. یک جیپ با یک آمبولانس می­آیند سمت زاغه. نزدیک می­شوند. نزدیکتر، ترمز می­کنند، جیپ چند متر روی خاک سر می­خورد، بعد می­ایستد. نور چراغ­هاشان چشم­هام را می­زند. در ماشین­ها باز می­شوند، چند تا سرباز با فرمانده از جیپ، دو تا آدم با لباس سفید از آمبولانس، پیاده می­شوند، نزدیک می­شوند. همه هاج واج  نگاه می­کنند. همدیگر را نگاه می­کنند، پاهام روی زانو خم می­شوند، زانوهام می­افتند روی خاک. دست­هام اسلحه را می­گذارند زیر چانه­ام. انگشتم می­رود سمت ماشه. حالاست که قرومپ. دهانم می­خندد. فرمانده نزدیک می­شود. با دست اشاره می­کند، نه، جلوتر نه! دهانش می­جنبد، کمر خم کرده چیزی می­گوید. دستش را آرام جلو می­آورد، نزدیک، نزدیک­تر می­شود. آرام، انگشتم می­رود ...

یکی جلوی من افتاده زمین. کله­اش متلاشی شده. خون شره کرده روی خاک، فرمانده خوابیده زمین. دست­هاش را گذاشته روی سرش. آنورتر همه هاج و واجند. خشکشان زده، فرمانده سرش را بالا می­گیرد. تند بلند می­شود، می­دود روی جنازه خم می­شود. اسلحه را پرت می­کند آنورتر. با دستهاش می­کوبد به سرش. بقیه نزدیک می­شوند. فرمانده بی­سیم­اش را  در می­آورد.

:فوری...یه سرباز توی زاغه  ...اسمش رو نمی­دونم احمق...

تندتند همه­جا شلوغ می­شود. جنازه­ی کنار مرا می­گذارند روی پتوی سربازی دو نفری می­برندش توی آمبولانس. همه چیز تندتند اتفاق می­افتد. جنازه­ی فرمانده را که با تیر زدم توی پتو ساندویچ می­کنند می­برند توی آمبولانس، در آمبولانس را می­بندند. سرباز­ها تند می­پرند توی ماشین. هیچ کس به من توجهی نمی­کند. ماشین­ها تندی راه می­افتند. می­روند توی تاریکی، توی تاریکی گم می­شوند. من می­مانم اینجا. کنار لکه­ی قرمزی روی زمین، با چند تکه گوشت لزج، خون، کسی کاری به کارم ندارد. می­روم سمت زاغه. یکی ایستاده روبه­رو، سمتی را نگاه می­کند که ماشین­ها رفته­اند. چقدر شبیه فرمانده است، انگاری خود خودش، چرا دست­هام دیگر نمی­لرزند، می­ایستم اینجا. کنار زاغه، شاید برگردند، شاید برگردند مرا با خودشان ببرند، برمی­گردد نگاهم می­کند، می­دود، می­دود توی تاریکی، تاریکی را نگاه می­کنم. مردک توی تاریکی گم می­شود، سایه­ای آنورتر پشت بوته­ها می­جنبد، بعد شغالی از پشت بوته­ای می­آید بیرون، هاج و واج نگاهم می­کند. چشم­هاش توی تاریکی می­درخشند، یکهو غیبش می­زند. به رد تایرهای ماشین نگاه می­کنم. دوباره صدای گریه نوزاد، دوباره همان صدا. صدای گریه نوزاد می­آید. می­روم سمت صدا، از زاغه دور می­شوم، دورتر. از تپه­ای بالا می­کشم، صدا بلندتر می­شود، بلندِ بلند. باد سر بوته­ها را کج می­کند، پایین تپه صدا هق هق می­شود، کنار بوته­ای خشکیده می­ایستم. نوزادی قنداق پیچ وسط بیابان رها شده است.

هرتا مولر برنده جایزه نوبل شد. امسال نیز مانند سال قبل هیچ یک از نویسندگان آمریکایی برنده جایزه نوبل نشدند. نویسندگانی مانند ماریو بارگاس یوسا و جويس کرول اوتس امسال نیز جایزه نوبل را دریافت نکردند تا باز دوست داران یوسا منتظر باشند. ولی می شود گفت جایزه نوبل دیگر برای نویسنده ای مانند ماریو بارگاس یوسا کوچک شده است...

کنده شدن از واقعیت
یوسف انصاری
با خوانش سطرهای آخر داستان مشکل اصلی راوی تا حدی بر ملا می‌شود. راوی یک نوع شخصیت گریز از مرکز دارد. یک نوع کنده شدن و پرت شدن از واقعیت به رویا، نبود شخصیت مستقل و فرار از جمع به گوشه‌ای خلوت. شخصیت واقعی راوی نیز در پاره‌ای از ابهام قرار دارد. لباس مردانه پوشیده است و مدام در حال تغییر شکل دادن. تکلیفش با خودش یکسره نیست و با این که گویی شادتر از دیگر شخصیت‌ها و تیپ‌ها به نظر می‌آید ولی در دنیایی از ابهام زندگی می‌کند. دلسوزی‌اش دیری نمی‌پاید و با سگ بیشتر از آدم‌ها انس می‌گیرد ولی در آخر باز تنها است و به افیون پناه می‌برد تا از واقعیت کنده شده و به رویا پناه ببرد. در حالی که کمک می‌کند دیگران از مرگ نجات پیدا کنند ولی آنها را به حال خودشان رها می‌کند. سلسله‌ای از آدم‌های قصه نیز آدم‌های کنده شده از واقعیت و پناه برده به رویا هستند. گویا همه در یک کابوس مشترک زندگی می‌کنند. بقیه را در اینجا بخوانید 
...

دو شعر از رامیز روشن: شاعر معروف آذربایجان

ترجمه: یوسف انصاری

از کتاب: نغمه های بارانی

مردن و زنده شدن

همچو ابر مردن

در باران پاییزی

همچو امید مردن

در نگاه دختری

در بال های بادی

همچو برگ مردن

در زیر قبری

همچو خاک مردن

همچو گلی

توی گلدانی

همچو بلبلی در

غم هجران

همچو صدایی مردن

در گوش یک ناشنوا

همچو حرفی مردن

در لبان یک لال

هر روز مردن

لحظه به لحظه مردن

مردن و آنی زنده شدن

بعد

بازهم  مردن...

بعد از دو روز

بعد از دو روز

دختری

توی تلفن جیغ زد

-دوست می دارم!...

بعد از دو روز

شیشه بر  آورد

شیشه ی جدیدِ

پنجره ی شکسته اش را

بعد از دو روز

برف بیابان

گریه کرد به آفتاب

بعد  از دو روز آمد

نامه ای که سال ها در انتظار بود

بعد از دو روز

زندگی بیشتر می ارزید

حیف که، نبودی تو...

چند روز قبل خبر دار شدم حافظ خیاوی نویسنده ی مجموعه داستان مردی که گورش گم شد در بیمارستان امام رضای تبریز در سی سی یو بستری است و خبرهایی که از دوستانم در  تبریز به دستم رسیده وضعیت خوبی ندارد . از وضعیت حافظ خیاوی تا اطلاعی به دستم آمد در وبلاگم خواهم نوشت.

گزارش جلسه نقد و بررسي رمان «صورتك هاي تسليم» (6/6/1388)
در ادامه سلسله نشستهاي ادبي انتشارات افراز‏، چهارشنبه چهارم شهريور ماه جلسه نقد و بررسي رمان « صورتك هاي تسليم » نوشته محمد ايوبي، با حضور نويسنده و جمعي از نويسندگان و منتقدان ادبي برگزار شد.

دیشب یاد استاد رضا سید حسینی افتادم و...

                                  رضا  سيد حسيني ايله گؤروش

                               آناديلي اينسانلارين وارليغي دير!     

                                               دانيشيغي آپاران: يوسف انصاري

سیصد گل سرخ و یک گل نصرانی

ما را ز سر بریده می ترسانی

ما گر ز سر بریده می ترسیدیم

در مجلس عاشقان نمی رقصیدیم

غلامحسین ساعدی این ترانه ی فکر کنم جنوبی را بیشتر وقت ها زیر مقالاتش نوشته است.مقالاتی گاه سیاسی و گاه در نقد فضای لمپنیسم ادبیات.

به تازه گی در حین تحقیق برای کتاب( گوهر مراد -زندگی بعد از مرگ) که اگر زمانه فرصت بدهد و مجوز بگیرد توسط نشر افراز در خواهد آمد که بعدا در باره اش مفصل توضیح خواهم داد متوجه شده ام ساعدی کتابی داشته با نام ما را ز سر بریده می ترسانی که آن را نوشته و تمام کرده بود.این کتاب بعد از رمان گم شده ی مقتل و داستان های کوتاهی که در پاریس نوشته بود سومین اثر ساعدی است که از آن اطلاعی در دست نیست.سعی خواهم کرد از سرنوشت این کتاب اطلاعاتی به دست بیاورم.به احتمال زیاد همانطور که  از نام کتاب هم معلوم است  داستان ها در زمان قبل انقلاب مشکل دار بوده اند و مرحوم ساعدی شاید آن ها را به قول برادرش دکتر علی اکبر ساعدی به دوستی آشنایی سپرده تا در وقتی مناسب چاپ کند  و بعد هم یادش رفته است آن را پس بگیرد و این کتاب هم به کتاب های گم شده ی ساعدی اضافه شد.امیدارم اگر کسی از کتاب حاضر اطلاعی در دست دارد بگوید تا مشتاقان آثار ساعدی بعد مرگ وی اثری جدیدی از او بخوانند. 

                          بازگشت به اصول

   

آيا جامعه ادبي در لايه هاي پيشرو طبقه متوسط سهمي دارد-بخش اول

اميرحسين خورشيدفر آنچه در طول يک ماه و نيم گذشته در ايران روي داد به گمان من حاوي يک پيام صريح و روشن براي ما نويسندگان و البته همه ديگر توليدکنندگان کالاهاي فرهنگي و هنري بود. جهش خيره کننده آگاهي و مسووليت پذيري طبقه متوسط که بيشترين جمعيت جامعه ايراني به شمار مي آيد در وضعيت هاي دشوار و غيرقابل پيش بيني سياسي و اجتماعي آنقدر آشکار بود که بسياري از پيش فرض ها و تعاريف کليشه يي مرسوم را يکباره از سکه انداخت و ماهيت رذيلانه و گاه تنبلانه اش را آشکار کرد؛...

                                                                                                          

  کمتر کسی هست که رضا سیدحسینی را نشناسد. حتی کسی که گاهی نظری به هنر معاصر داشته است حتم رضا سید حسینی را می شناسد.اولین بار استاد رضا سیدحسینی را چند سال قبل شناختم.سالی که تازه ایسم ها به گوشم خورده بود و منگ این اسمهای پیچیده بودم که برای من مفهومی به جز شکل شکیلشان نداشتند.کسی بهم می گوید:مکتب های ادبی سیدحسینی را خواندی؟می گویم نخوانده ام.ولی فردای همان روز یک تک جلدی از مکتب های ادبی را از یک کتاب فروشی پیدا می کنم ،کتابی که بعدها می فهمم در هر تجدید چاپ آن افزودهایی داشته است که اگر بخواهم متن کاملش را بخوانم باید از خیر این تک جلدی بگذرم.کتابی که هنوز هم هر چه این جا و آنجا خرج می کنم از خواندن همان نوشته ها است.بعدها ترجمه هایی از رمان های یاشارکمال –-داستان های امروز ترک-ضد خاطرات-بهانه های تازه - کتابی راجع به چارلی چاپلین ورمان وکلی کتاب های دیگر را به ترجمه استاد می خوانم و یک جوری هایی به خاطر ترجمه ها و سردبیری مجله سخن و این اواخر فرهنگ آثار و مهمتر از همه شخصیت بزرگ منشانه اش شیفته ی این مرد بزرگ شده ام که خیلی ها شیفته وی هستند.آنقدر شیفته که وقتی می خواستیم در مجله ای که در تبریز آن را کار می کردیم ویژه نامه ای در بیاوریم و سردبیر از من می خواست برای یکی از نویسندگان آذربایجانی توی شماره پنجم مجله ویژه نامه ای در بیاورم ناخودآگاه می گویم: رضا سیدحسینی.

از اولین باری که رضا سید حسینی را دیدم  کمتر از دوسال می گذرد.اواخر سال 86.هنوز استاد داغدار از دست دادن بابک است.پسر بزرگ خود که درخارج از کشور در اثر سانحه رانندگی مرحوم شد. دو سه جلد از شماره ی چهارم مجله مان را که داستان هایی از نویسندگان امروزآذربایجان  درآن چاپ کرده ایم با خودم برداشته ام و قبلا با استاد تماس گرفته ام و گفته ام که می خواهم بیاییم تهران برای مصاحبه با شما و استاد هم قبول کرده است.یک بارهم از تهران تماس می گیرم.گوشی را خود استاد بر می دارد.می گویم همان انصاری هستم که دیروز مزاحمتان شدم برای مصاحبه.یادش نیست.می خواهد بگویم درباره چه چیزی با هم قرار گذاشته بودیم.می گویم.می گوید یادش آمد ولی فکر می کند من نگفته ام که امروز می آیم تهران و بالاخره می گوید مریض هستم ولی بیا یک کاریش می کنیم و آدرس منزل را طوری می دهد که من مجبور نباشم سوار ماشین دربستی شوم.با این که دلهره دارم استاد حتم موقعی که سوال ها را می پرسم مچم را خواهد گرفت ولی همین که دارم می روم  به قول آقای هوشیار انصاری فر به خانه ی یکی از تاثیرگذارترین آدمها در ادبیات این صد سال اخیرایران توی پوست خودم نمی گنجم.یعنی چطور برخورد خواهد کرد؟مثل کسی که سال هاست تو را از نزدیک می شناسد و تو او را سال هاست می شناسی.در را خود استاد باز می کند.سلام که میدهم اول نگاهی به سرتاپایم می اندازد بعد می گوید خوش آمدی پس انصاری تو هستی؟می گویم مزاحم شدم و استاد تعارف می کند بروم تو و خودش با آن عصای چوبی ،نه آن تکیه گاه فلزی چند ماه آخر عمرپررونقش،با آن عصای چوبی خوش تراشش می رود تو و می نشیند روی مبل و جایی را کنار خودش نشان می دهد که تو هم بنشین اینجا تا راحت صحبت کنیم.انگاری همین دیروز بود که نگاهم کرد گفت:خوب بگو ببینم چه کارها می کنی؟می گویم:توی تبریز یک مجله در می آوریم به اسم آذرتورک و مجله را از کیفم در می آورم نشانش می دهم.مجله را نگاه می کند ورق می زند و من دل توی دلم نیست که حالا بگوید این مجله به درد نمی خورد.مجله را که با دقت نگاه کرد زیر لب می گوید بارک الله و من نفس راحتی می کشم.بعد همسرگرامی اش را صدا میزند که عمرش درازا باد مجله را نشانش می دهد که بیا ببین بچه های تبریز چه مجله ای در می آورند.طوری خوشحالی می کند که من تعجب می کنم.بعد می نشینیم پای صحبت و گفتگویی که به خواست خود ایشان به زبان مادریش انجام دادیم.هر چه پرسیدم با حوصله ی تمام جواب داد و گاهی هم که یادش می رفت و حواسش پرت می شد می پرسید کجا بودیم بعد ادامه می داد و گاهی هم درد کمر بود ،درد پا، درد شکم بود که آخی می گفت و می خندید که پیر شدیم آقا.دردی که بعد از آن روز هر وقت به دیدارش رفتم بیشتر شده بود.دردی که اعصای چوبی استاد را تبدیل به تکیه گاهی فلزی کرده بود تکیه گاهی با چهار پایه،دردی که اواخر وقتی می رفتم به دیدنش مجبور می شد به خاطرش  روی تخت دراز بکشد وبه خاطر اینکه دردش را زیادی بروز ندهد به شوخی می گفت:سن اصلا بیلرسن تورکیه ده قیچا نه دیرلر؟یعنی تو اصلا می دانی توی ترکیه به قیچ چه می گویند.ما ترک های آذربایجان قییچ به پا می گوییم ولی توی ترکیه قیچ به یک جای دیگر می گویند.می گفت و می خندید.ولی آن درد بود و من می دانستم هست چون می دیدم استاد کم کم لاغرتر و مریض تر می شود.وآن درد درد مرگ پسر بود.بابک. استاد بارها به من می گفت یکی از آرزوهاش ترجمه پایان نامه ی بابک است.پایان نامه ای که درباره فلسفه نوشته بود.

بعد از آن روزهر وقت فرصتی پیش آمد رفته ام خانه ی استاد.یک روز به بهانه ی بردن شماره جدید مجله.یک روز به بهانه بردن کتاب فلان دوست ،یک روز به بهانه خواندن داستانم ،یک روز به بهانه دوستی که می خواست برود استاد را ببیند و دست آخر بارها وقتی بهانه هام تمام شده به بهانه دیدن خود استاد.قرض از نوشتن این مطلب مرده پرستی نیست که من فکر می کنم بر خلاف اینکه ما ایرانی ها همدیگر را به مرده پرستی متهم می کنیم اصلا مرده هامان آنقدر ها در زندگی ما نقشی ندارند.به نظر این قلم ما ایرانی ها وقتی بزرگانمان را از دست می دهیم زود فراموششان می کنیم چون عادت داریم به فراموش کردن و فراموشی.آیا واقعا استاد رضا سید حسینی حقش بود که این گونه بعد از مرگش صحبت ها محدود شود به همان چند روز و هفته ی اول و بعد از یادها برود که نفهمیم  این استاد ما که همه مان یک جوری مدیون زحماتش هستیم بیشتر از این ها حقش بود درباره اش صحبت می شد.گذشت.استاد سید حسینی جاودانه شد چه ما ببینیم چه نه.حیف که دیر وی را شناختم و زود از دست دادمش.حالا دیروز خبر داده اند استاد اسماعیل فصیح هم پرواز کرده به همان آسمان ابدیت همان جایی که چند هفته قبل استاد محمد حقوقی رفت که همین چند ماه اول امسال کم اتفاقی نبود سه پیشکسوت تاثیر گذار ادبیات ایران از بین ما رفتند و جایگزینی هم نداریم برای این فرزانگان.واقعا  بعد از این آدمهای فرزانه که دیگر میان ما نیستند چه کسی جای خالی آن ها را پر خواهد کرد؟از طرفی هم انتخابات و اتفاقات بعد آن طوری سایه بر روی مرگ محمد حقوقی انداخت که اصلا یادمان رفت چه کسی را از دست دادیم.حالا هم اسماعیل فصیح.یاد هر سه بزرگوار گرامی باد.       

  از شاهکارهای کلاسیک ادبیات داستانی که بگذریم کتابهای معدودی هستند که آدمی با مطالعه ی آن ها احساس می کند بزرگ شده است یا احساس قدرت می کند و یا به تشبیهی احساس می کند بعد از پایان کتاب سرش رفته رفته بزرگ وبزرگتر شده است، و این به یمن آثار گران بهایی است که نویسندگان معاصردنیا با وجود پیشبینی شکست خورده ی مرگ رمان به آن دست یافته اند.((فرار کن، خرگوش)) یکی از این رمان ها است.جان آپدایگ که تازه چند ماهی از درگذشت این نویسنده ی بزرگ آمریکایی گذشته است نویسنده ی این رمان است،رمانی که به نظر یکی از آثار برجسته ی وی می باشد که با ترجمه ی شیوا و سنجیده ی  سهیل سُمی از طرف نشر ققنوس روانه ی بازار کتاب شده است.قبل از این رمان داستان های کوتاهی از جان آپدایک  به صورت پراکنده در مجموعه داستان هایی که نویسندگان آمریکایی را معرفی می کنند خوانده بودیم و با این که می دانستیم وی بیش از چهل کتاب نوشته است ولی به علت این که اغلب شاهکارها در ایران دیر ترجمه می شوند ما از لذت خواندن رمانی از وی در انتظار بودیم.ولی به هر حال با ذهنیت این نویسنده تا حدودی آشنا شده بودیم.

))فرار کن ،خرگوش(( روایت مرد والیبالستی است که زمانی آدم معرفی بوده است و حالا در زمان حالِ رمان ،وی غریبانگیر دهشتی است که رخوت زندگی روزمره باعث آن شده است.زندگی روزمره همراه همسری که آبستن است و جذابیت سابق را برای هری خرگوش شخصیت اول رمان از دست داده است.هری خرگوش که این لقب را در کودکی به او داده اند همیشه در حال فرار است و دیگران بخصوص کشیش سعی در بازگرداندن او به زندگی گذشته  دارند، دیگرانی که هر کدام از این شخصیت ها خود به نوعی با مسائلی که هری خرگوش با آن ها درگیر است دچارند.مفهوم مسیحیت ، اثبات وجود خدا،مفهوم گناه و مرگ،بنیان خانواده وبسیاری مسائل دیگر که باعث شده اند تا ما با رمانی پیچیده سرو کار داشته باشیم.ولی محور اصلی داستان بر یک چیز استوار است،فرارمردان ازکانون خانواده یا ترک نابهنگام مردانی که دیگر تمایلی به ادامه ی زندگی زناشویی ندارند.جان آپدایک ریشه های این مساله رادر وجود باورعدم،کنکاش بین ایمان وبی ایمانی،مذهب گریزی،پایه های سست زناشویی و عدم وجود بنیان خانواده می داند و سعی کرده است این مساله را در رمانی تاثیر گذار نشان دهد.در رمان ((فرار کن ،خرگوش)) زن ها نقش مهمی دارند.می توان گفت رمان هول محور زنان و مردان نیز در گردش است.سه زن وارد رمان شده اند که شباهت زیادی به همدیگر دارند،زن هری خرگوش،زن کشیش وزنی که هری با او دربارآشنا شده است. بیشتر زن هری((جنیس))و زن بدکاره ای که هری احساس می کند دوستش دارد((روت)) که در پایان رمان به او که از هری آبستن است پناه می آورد که سرنوشت مشاهبی با جنیس دارد.هر دو قبل از ازدواج باردار شده اند و احساس هری نصبیت به هر دو در این موقعیت یکسان است.حتی زن کشیش نیز به گونه ای شبیه آن هاست،هری به او نیز علاقه مند است وزن کشیش این را می داند و به هری این اجازه را می دهد که دوستش داشته باشد چون کشیش بیش از او به هری علاقه مند است.کشیش که ازدواج نکردن کشیش ها را به سخره می گیرد ولی از زنان خانه دار نفرت دارد تا جایی که نمی خواهد آن ها وارد کلیسا شوند و این شامل زن خودش نیز می شود.همه ی این مسائل درهم تنیده ،رمان را از نظرِ مفهومی بسیار پیچیده کرده است،تا جایی که تنها کسی که بین آدمهای داستان به بهشت خواهد رفت بکی تازه به دنیا آمده ای است که اواخر رمان به علت مست بودن جنیس توی وان حمام خفه می شود و این احساس هری خرگوش است که او حالا به بهشت رفته است، کسی که زندگی به او این مهلت را نداد تا گناه کار شود. در مراسم دفن بکی وقتی همه ی شخصیت ها دور هم جمع شده اند تا در مراسم خاکسپاری شرکت کنند هری که احساس گناه می کند ولی خودش را متهم نمی داند وقتی به یک یک آدمها نگاه می کند که آن ها همه به نوعی گناه کار هستند، احساسی  که اوقاتل نیست را به زبان می آورد و تقصیر را گردن جنیس می اندازد ومراسم را بدو ترک می کند.نمی خواهم طرح کاملی از رمان را بنویسم و به قول جان آپدایک این کار را ضروری نمی دانم.جان اپدایک که نقد نوشتن به داستان های دیگران را جزو کار ادبی خودش می دانست در مصاحبه ای می گوید هشت سال قبل از نوبل گرفتن اورهان پاموک نویسنده ترک به یکی از رمان های وی نقد نوشته بوده و او را با مارسل پروست مقایسه کرده بوده است.وقتی این رمان را خواندم به یک نگاه مشترک بین اورهان پاموک وجان اپدایک رسیدم.اورهان پاموک نیز داستان کوتاهی با همین مضمون دارد با نام ((آدمهای مشهور))که مژده دقیقی آن را از انگلیسی به فارسی ترجمه کرده است.می توان گفت نویسندگان بزرگ جهان وسعت دیدشان به همان اندازه بزرگ است که از نظر تکنیک کم ندارند.اگر اورهان پاموک یا جان اپدایک نویسندگان جهانی هستند به خاطر همین مساله است.نگاه تیزبینانه به پیرامون اطراف خود و تشخیص بیماری فراگیر جهانی و در عین حال بومی بودن آثارشان خصیصه ی مهم این نویسندگان است.هری خرگوش دور خود در حال فرار است یا می شود گفت از خود فرار می کند.او خودش را تکرار می کند به نحوی که شروع رمان همان پایان رمان است،او محکوم به این سرنوشت است،می خواهد به آرامش برسد و این آرامش را در زن ها می جوید ولی بلخره از آن ها سیر می شود و ترکشان می کند.با این که ما ادامه ی رمان را نخوانده ایم و نویسنده هم ننوشته است تا ببینیم زندگی هری خرگوش با روت به کجا می انجامد ولی نشانه هایی که در پایان رمان وجود دارند حاکی از این است که روت نیز سرنوشتی همانند جنیس خواهد داشت و این شروعی تازه برای هری خرگوش نیست که می خواهد از زندگی زناشویی قبلی خود که حالا بعد از مرگ ((بکی)) کاملا متزلزل گشته است فرار کند.جان آپدایک نشان داده است که کسی در این میانه بی گناه نیست و آدمها به علت تاثیری که در زندگی یکدگر دارند درگناه کار بودن هم دیگر مقصر هستند.

                                                   انفجار بزرگ 

ساعت دوازده شبِ 22 خرداد ماه است.مهدی تلفن می کند می گوید که حامیان میرحسین موسوی در یکی از خیابان های تهران تجمع کرده اند.می گویم"بیا باهم برویم.می گوید"راه دور است ...به هر کسی که می توانی تلفن کن بگو بیایند...من هم دارم تلفن می زنم به بچه ها بیایند.آدرس را می گیرم ولباس می پوشم واز اتاق کوچکم در طبقه ی سوم یک خانه ی مسکونی قدیم ساز خارج می شوم تا شاید خبری ازشمارش آرا و تجمع حامیان موسوی بگیرم.سوار ماشین می شوم.راننده که من تنها مسافرش هستم مردی شصت و پنج ساله است.حرف را می کشم به انتخابات و اینکه شنیده ام در خیابان گاندی تجمع شده است.خبری از تجمع ندارد.از خودش می گوید .شصت و پنج ساله است.بازنشسته ی اداره ای.موهای جوگندم دارد و قیافه اش به شصت و پنج ساله ها نمی خورد .حقوقش کفاف دخل و خرجش را نمی دهد.برای همین است که این وقت شب دارد مسافر کشی می کند.می گوید :من رای نداده ام...ولی از طرف یک آدم بی طرف می توانم بگویم که موسوی به احتمال نودو نه درصد رئیس جمهور می شود.وقتی می پرسم چرا رای نداده ای وقتی از موسوی حمایت می کنی ؟می گوید"تا به حال رای نداده ام یک مساله ی شخصی است ولی موسوی را دوست دارم چون آدم باشخصیتی است...من این چند روز هر جا رفته ام دیده ام موج سبزها خیابان ها را احاطه کرده اند.می گوید مطمئن باش فردا موسوی رئیس جمهورمی شود. می گویم "خدا از زبانت بشنود که بیشتر این حرف را به ترکی می گویم.وقتی می رسیم به میدان ونک که سکوت غریبی در آن حکم فرماست ماشین را نگه می دارد و پیاده که می شوم می گوید "جوان مواظب خودت باش.در را می بندم و دست تکان می دهم و می روم توی پیاده رو.نمی دانم چرا از وقتی که از منزل خارج شده ام مدام داستان (انفجار بزرگ) هوشنگ گلشیری به یادم می افتد.(می گویم ،چرا یکی زنگ نمی زند بگوید:فضل الله خان ،اولین دندان پسرم،کیومرث ،همین امروز نیش زد؟

می شنوی امینه آغا ؟اینها،همه شان ، فقط بلدند نفوس بد بزنند؛ناله کنند که:عمه جانم فوت کرده....من می خوانم ،تو که می دانی،روزی دو تا روزنامه ی رسمی تیراژبالای این ملک را می خوانم،کتاب هم می خوانم .توی این ها که این حرف ها نیست...صبح،اول وقت ، یکی تلفن کرد ،گفت:

-دو تا جوان قرار گذاشته اند ،سر پنج عصر وسط میدان ونک برقصند.

من اول زنگ زدم ،به دو سه جا .همین طور شماره می گرفتم و همین را می گفتم...)

دوستم تلفن می کند که دارم می آیم رسیدم مرکز تجمع بهت تلفن می کنم.نیم ساعت بعد  نیامده. نمی آید و من هر چه دنبال جمعی می گردم کسی نیست.خیابان گاندی را هم نمی شناسم.از بس از وقتی آمده ام تهران از این و آن آدرس پرسیده ام خجالت می کشم آدرسی از کسی بپرسم.دوستم گفت همانجا میدان ونک که رسیدی سمت راست سوار ماشین شوی می رسی خیابان گاندی خودت می بینی. سوارماشین می شوم.ماشین می رود و من به تابلو ها نگاه می کنم.از خیابان گاندی خبری نیست.هر چه تلفن دوستم را می گیرم جواب نمی دهد لاشی.دندان درد هم دارم.لق شده است. همین روزهاست که کنده شود و مدام زبانم جای خالیش را پر کند.خیلی راه که می رویم گاندی پیدا نیست .گردن می کشم سمت خیابان و به راننده می گویم"ببخشید من باید خیابان گاندی پیاده می شدم. راننده توی آینه نگاهم می کند و می گوید"گاندی؟اشتباه سوار شدی ...همانجا که سوار شدی کمی پایین تر گاندی بود دیگر!می گویم"پس حالا ...که ماشین را می کشد کنار خیابان و می گوید"آن سمت خیابان باید دوباره سوار ماشین های ونک بشوی.از لاشی خبری نیست.می گویم لاشی چون اعصابم خراب است.تلفنش را جواب نمی دهد.پیاده که می شوم می روم آن سر خیابان و چقدردردسر می کشم تا چند تا خیابان پایین تر از یک پیرمرد آدرس ونک را می پرسم و بلخره سوار ماشینی می شوم که به سمت ونک می رود.ماشین راه می افتد و من هنوز توی فکر داستان گلشیری هستم

(گفتم:من شصت و پنج سال و سه ماه است که بیدارم ،تو خوابی نامرد!

بعد هم گوشی را گذاشتم.برای همین زنگ نمی زند.)

رانند که مرد جوانی است می گوید"آقا یک خبر خوش موسوی بیست و پنج میلیون رای آورده.می گویم"از کجا می دانی؟می گوید"همین حالا جلوی وزارت کشور مسافر برده بودم آنجا می گفتند.باور نمی کنم.با خودم می گویم هنوز که شمارش شروع نشده است.راننده می گوید:آقا سیگار داری؟می گویم بله که دارم و یک نخ سیگار بهش می دهم.راننده می گوید"میر حسین فردا رئیس جمهور ایران است.می گویم"خدا از زبانت بشنود و ونک پیاده می شوم.در را که می بندم سیگاری از توی کیفم برمی دارم و آتیش می زنم.آنور خیابان چند تا ماشین ایستاده است. گوشی موبایلم را از جیبم بیرون می کشم.هر چه شماره مهدی را می گیرم گوشی را جواب نمی دهد لاشی.تصمیم می گیرم برگردم منزل و از تلوزییون خبر انتخابات را پیگیر شوم.راه می افتم.خیابان ولیعصر را که پایین می آیم چند تا از هم سن و سال های خودم را می بینم که دارند درباره کاندیداها صحبت می کنند.پا سست می کنم که ازشان جلو نزنم تا ببینم چه می گویند.یکی می گوید"من خیلی خوش بین هستم که میر حسین پیروز شود.تا می فهمم طرف دار میرحسین هستند ازشان جلو می زنم و پا تند می کنم و تا چهاراه ولیعصر می روم و باز سوار یک ماشین می شوم که این بار تنها نیست و یک مسافر هم صندلی جلو نشسته.این ها هم دارند از انتخابات حرف می زنند.مسافر به راننده می گوید"جریان آن حاله ای که دور احمدی نژاد دیده شده بود یادتون هست.راننده می گوید:بله یادم هست و سرش را تکان می دهد.می گوید"از ما که گذشت شاید موسوی بایید برای شما کاری انجام دهد ولی خیلی بعید است.قاطی حرفشان می شوم"چطور آقا؟مسافر که مرد جوان خوش سیمایی است می گوید"آقای راننده چند لحظه پیش خبر بدی دادند.می گویم"چطور؟می گوید"تا به حال  احمدی نژاد ده میلیون رای آورده ولی ،میر حسین تنها چهار میلیون رای دارد.دیگر حرف نمی زنم.آن ها موسوی و احمدی نژاد را باهم مقایسه می کنند.سر جیحون پیاده می شوم و از پل عابر پیاده می روم آنور خیابان و سوار ماشین می شوم.انتهای جیحون وقتی که پیاده می شوم می روم داخل تنها مغازه ای که هنوز درش به روی مشتری ها باز است.می روم یک پاکت سیگار بگیرم که تا وارد می شوم قیافه ی رئیس ستاد انتخابات را توی صفحه ی تلوزییون می بینم.ساعت دو نصف شب است و این بار خودم شاهد نتیجه ی نصف آرا هستم وبدون اینکه سیگاری بگیرم از مغازه خارج می شوم و تند به منزل می روم.

(-عمو شنیدی که دو تا جوان خیال دارند سر پنج بعد از ظهر توی میدان ونک برقصند؟

گفت"که چی؟

گفتم"چیش را نمی دانم .اما مطمئنم که می رقصند.

از خودم دارم در می آورم ،هی هم زنگ زدم.به استاد گفتم:به شادی عکس گرفتن از آغاز خلقت می خواهند برقصند.

گفت:این یک چیزی ، من هم حتما می آیم.)

تا می رسم منزل لباسهام را از تنم کنده تلوزییون را روشن می کنم.تلفن زنگ می خورد .گوشی را برمی دارم.یکی از همشهری هاست.خبر را می دهم.ناراخت می شود.قرار می گذاریم تا صبح به هم خبر بدهیم.

0000

یک ساعت بعد خبر ها تازه شده میر حسین موسوی 31 درصد رای آورده و احمدی نژاد 65 درصد.تلفن زنگ می خورد.دوستم می گوید"دوباره چهار سال سریال یوسف پیامبر واخراجی ها!می گویم"دیگر امیدی به پیروزی میر حسین نیست مگر اینکه معجزه شود.هر دو ناامید خداحافظی می کنیم تا شاید فرجی حاصل شود ومعجزه ای اتفاق بیافتد.ساعتی بعد یکی دیگر از دوستانم تماس می گیرد"تسلیت آقا!می گویم"دیدی چی شد؟می گوید"دیگر همه چیز تمام شد...هر جور که تصور کنی سرخورده شده بودیم بجرسرخوردگی سیاسی.سعی می کنم بهش  روحیه بدهم.ولی با کدام روحیه که خودم ندارم.می گوید"باز روشنفکر ها شکست خوردند.نه این را آنیکی دوستم گفت.این یکی گفت می رود بخوابد با این که خوابش نمی آید.یاد روز های سبزمان می افتم.می نشینم پشت لپ تاپ و می نویسم

(ازراننده ی تاکسی من می پرسم:راسته که گفته اند امروز یک پسر و یک دختر جوان می خواهند بیایند توی میدان ونک برقصند؟

اگر پرسید: چه ساعتی؟

می گوییم:سر پنج عصر.

بعد هم می رویم همان جا ،کنار میدان،روی یک نیمکت می نشینیم.فقط هم کافی است به یکی دو نفر خبر بدهیم و بعد برویم آن وسط روی یک نیمکت بنشینیم .خوب ،اگر سر پنج دو تا آمدند که هیچ،اگر نه این دیلاق را تو می دهی زیر این بغلم و آن یکی را هم زیر این،تو هم بلند می شوی و بعد دو تایی.شنیدی چی گفتم،امینه آغا؟چرا حرفی نمی زنی؟

                                                                                           14آبان 1372)

                     درباره يک ضرورت

        نامه جمعي از هنرمندان و نويسندگان ايراني معاصر به ملت ايران